Tarih sahnesi boyunca sanat dünyasının en köklü esin kaynaklarından birini oluşturan mitoloji; Klasik Yunan, Roma ve Hint efsanelerindeki kadın figürlerin öyküleriyle şekillenmiştir. Rönesans ve Romantizm akımlarından geçerek 19. ve 20. yüzyıl sanatına kadar etkisini sürdüren bu zengin gelenek, günümüzde de varlığını koruyor. Güncel haberleri ve önemli gelişmeleri takip etmek isteyenlerin BirGün’ün WhatsApp kanalı üzerinden de ulaşabildiği bu konu başlığında, resim sanatındaki sayısız örneği bir kenara bırakıp; edebiyat, tiyatro ve sinema dünyasına damga vuran kadın kahramanlara mercek tutuyoruz.
Ne: Mitolojik kadın kahramanlar edebiyatta nasıl yer buluyor?
Edebiyat dünyası, mitolojik kadın karakterleri odağına alan veya onları modern dünyaya uyarlayan pek çok romana ev sahipliği yaptı. Bu eserlerin en dikkat çekenlerinden biri, Margaret Atwood imzalı “Penelopiad” adlı kitaptır. Atwood, Homeros’un epik destanındaki Penelope karakterini feminist bir bakış açısıyla yeniden yorumlar. Yine Homeros’un bir diğer kahramanı Circe, Madeline Miller’ın “Aşil’in Şarkısı”nın devamı olan “Circe” romanına konu olmuştur. Miller ayrıca “Galatea” isimli kısa öyküsünde, canlanan bir kadın heykelinin kendi kaderini tayin etme çabasını anlatır.
Kadın yazarların mitolojiye ilgisi bununla da sınırlı kalmıyor. Natalie Haynes, Truva Savaşı’ndaki kraliçeleri ve tanrıçaları anlatırken; Jennifer Saint ise “Ariadne”, “Elektra” ve “Atalante” gibi eserlerinde Yunan mitolojisini kadın eksenli bir yaklaşımla ele almıştır. Emily Hauser “Mytica” serisinde “İlyada” ve “Odysseia” kahramanlarını yorumlarken, Rosie Hewlett ise 2024 tarihli “Medea” ve hizmetkar Melantho’nun hikayesini anlatan “Sweet Bitter Song” ile dikkat çekmiştir. Nikita Gill’in “Cadı Hekate”si yer altı tanrıçalarına odaklanırken, Sarvat Hasin “The Giant Dark” eserinde Orfeus ve Eurydice mitini, Judith Butler ise “Antigone’s Claim”de Sofokles’in kahramanını inceler. Doğu Alman yazar Christa Wolf’un “Cassandra”sı nükleer felaketlere bir uyarı olarak görülürken, Stephen Fry da “Mythos”tan sonra “Odysseia”yı kaleme almıştır.
Nerede: Dünya ve Türk mitolojisinin güçlü kadınları hangi eserlerde?
Mitolojiye duyulan ilgi sadece Yunan kültürüyle kısıtlı değildir. Hint mitolojisinde kadın figürlerin rolü oldukça büyüktür. Vaishnavi Patel’in “Ramayana” destanındaki kraliçeyi farklı yorumladığı “Kaikeyi” romanı buna bir örnektir. “Mahabharata” destanında çocuklarını tek başına büyüten Kunti, sabır ve sadakatin timsalidir. Doğu kültürlerinde de boyun eğmeyen kadın hikayeleri mevcuttur; Sue Lyn Tan “Daughter of the Moon Goddess”ta Çin’in Ay tanrıçası Chang’e’yi, Costanza Casati ise “Babil” romanında Semiramis’i anlatır. Orta Asya destanlarından Manas ve Dede Korkut’ta Alp Kızlar ve Umay Ana gibi güçlü karakterlerin yanında Alkarısı gibi kötücül figürler de yer alır.
Nasıl: Tiyatro ve sinemada mitolojik kadın figürler nasıl değişti?
Yunan tragedyaları, günümüz tiyatrosunun hala en sevilenleri arasındadır. Sofokles’in “Antigone”si, Euripides’in “Medea”, “Truvalı Kadınlar” ve “İfigenia” eserleri popülerliğini koruyor. Jean Racine (1674) ve Goethe gibi isimlerin ardından modern dönemde Gary Owen ve Serdar Biliş gibi yönetmenler bu eserleri yeniden sahneye taşımıştır. Jean Anouilh’in “Antigone” uyarlaması ise Ankara’da Petek Oyuncuları tarafından Rana Cabbar (Kreon) ve Serpil Gence (Antigone) ile sahnelenmiş, bu oyunda Mehmet Keskinoğlu koroyu tek kişi olarak kurgulamıştır.
Aristophanes’in “Lysistrata” (Kadınlar Savaşı) ve “Kadınlar Meclisi” eserleri, kadınları barışın teminatı olarak gösterir. 1967’de Lale Oraloğlu tarafından “Kadınlar I-ıh Derse” adıyla sahnelenen oyun, önce yasaklanmış ancak hukuk mücadelesiyle serbest kalarak büyük ilgi görmüştür.
Ne zaman: Hangi tarihi yapımlar ve modern filmler öne çıktı?
Sinemada Michael Cacoyannis’in trilojisi ve Pier Paolo Pasolini’nin Türkiye’de de çekilen “Medea”sı ilk akla gelen örneklerdir. 1954 yapımı Mario Camerini imzalı “Ulysses” filminde Silvano Mangano, Penelope ve Circe rollerini üstlenirken kadınlar daha edilgen yansıtılmıştır. Buna karşın Christopher Nolan’ın yapımlarında kadınlar zeki ve güçlüdür. Alejandro Amenabar’ın “Agora” filminde canlandırılan Hypatia, tarihin ilk kadın matematikçisi olarak dikkat çeker.
Modern sinemada “Wonder Woman”, “Kara Panter” ve “The Woman King” gibi filmlerin yanı sıra Guillermo del Toro’nun “Pan’ın Labirenti” mutlaka izlenmesi gerekenler arasındadır. Anadolu mitolojisine bakıldığında ise Kazak yapımı “Tomris” büyük ilgi görmüş; “Tarkan” ve “Malkoçoğlu” gibi filmlerde de yerel mitlere atıflar yapılmıştır. Zülfü Livaneli’nin “Şahmaran” ve Volkan Volkan Zengin’in “Şahmeeran Efsanesi – Tulhan” filmleri bu temayı doğrudan işlerken; Lütfi Ö. Akad, Metin Erksan ve Atıf Yılmaz gibi usta yönetmenlerin filmlerinde de güçlü kadın figürlerin izlerine rastlanmaktadır.
