Nöroloji Uzmanı Doç. Dr. Tamer Yazar, son dönemde yaygınlaşan zayıflama iğnelerinin Alzheimer ve Parkinson hastaları üzerindeki etkilerini mercek altına alıyor. Hastalarından ve yakınlarından sık sık “Hocam, zayıflama iğnelerinin beyne de iyi geldiği söyleniyor, bizim hastalığımızda kullanabilir miyiz?” sorusunu duyduğunu belirten Yazar, tıptaki yeni tedavilerin genellikle onaylandıkları alanların ötesinde büyük umutlar yarattığını ifade ediyor.
Nörodejeneratif Hastalıklarda Yeni Bir Umut mu?
Özellikle henüz ilerleyişi tam olarak durdurulamayan Alzheimer ve Parkinson gibi hastalıklarda, laboratuvar ortamından gelen küçük çaplı olumlu sonuçlar “beyni koruyor” veya “hastalığı yavaşlatıyor” şeklinde yorumlanabiliyor. Tip 2 diyabet ve obezite tedavisinde kullanılan “zayıflama iğneleri”, biyolojik olarak ilgi çekici ve araştırılmaya değer bulunsa da, demans ve Parkinson hastalarına doğrudan önerilebilecek kanıta dayalı veriler henüz mevcut değil.
Semaglutid, liraglutid, eksenatid ve liksisenatid gibi GLP-1 reseptör agonistleri ile hem GLP-1 hem de GIP hormon reseptörlerini etkileyen tirzepatid, kan şekerini düzenleyip mide boşalmasını yavaşlatarak kilo kaybı sağlıyor. GLP-1 reseptörlerinin beyinde de yer alması, bu ilaçların nörodejeneratif rahatsızlıklarda kullanılabileceği fikrini güçlendirdi. Hayvanlar üzerinde yapılan deneylerde, Alzheimer ile ilişkili amiloid ve tau ile Parkinson ile bağlantılı alfa-sinüklein birikiminin azaldığı, hücrelerin enerji kullanımının iyileştiği gözlemlendi.
Klinik Çalışmalar Ne Söylüyor?
Obezite, diyabet ve tansiyon gibi faktörler demans riskini artıran unsurlar arasında yer alıyor. Gözlemsel araştırmalar, GLP-1 ilaçlarını kullanan diyabetiklerde demans ve Alzheimer teşhisinin daha seyrek konulduğunu gösterse de, bu durumun sadece ilaçtan mı yoksa genel sağlık kontrollerinden mi kaynaklandığı henüz net değil.
UMUT VAR AMA YETERLİ KANIT YOK
EVOKE ve EVOKE+ adlı geniş kapsamlı faz 3 çalışmalarında, hafif bilişsel bozukluğu olan 3 bin 808 katılımcı iki yıl boyunca semaglutid kullandı. 2026 yılında açıklanan verilere göre, semaglutid bazı biyobelirteçlerde iyileşme sağlasa da bellek ve düşünme becerilerindeki gerilemeyi plaseboya kıyasla anlamlı derecede yavaşlatmadı. Benzer şekilde ELAD çalışmasında liraglutid, bazı bilişsel ölçümlerde olumlu sinyaller verse de ana hedefine ulaşamadı. Tirzepatid konusunda ise henüz yeterli klinik çalışma bulunmuyor.
Parkinson Hastalığındaki Veriler ve Riskler
2024 yılında yayımlanan LIXIPARK çalışması kapsamında 156 Parkinson hastası incelendi. Bir yıllık sürecin ardından liksisenatid kullanan grupta motor belirtilerde kötüleşme görülmezken, plasebo grubunda gerileme kaydedildi. Gruplar arasında yaklaşık üç UPDRS motor puanı farkı oluştu. Ancak bu çalışmanın bir yıl gibi kısa bir sürede yapılması ve katılımcı sayısının az olması soru işaretlerini beraberinde getiriyor. Ayrıca liksisenatid kullananların yüzde 46‘sında bulantı, yüzde 13‘ünde ise kusma şikayeti yaşandı.
Öte yandan, 96 hafta süren geniş bir faz 3 çalışmasında haftalık uygulanan eksenatidin, Parkinson hastalığının motor ilerlemesini yavaşlatma konusunda plasebodan daha üstün olmadığı saptandı. Doç. Dr. Tamer Yazar, GLP-1 ilaçlarının Parkinson belirtileri üzerinde tutarlı bir klinik fayda sağladığına dair yeterli kanıt olmadığını vurguluyor.
Kırılgan Hastalar İçin Olası Tehlikeler
Alzheimer ve Parkinson hastalarında iştahsızlık, kas erimesi ve yutma zorluğu gibi sorunlar zaten sıkça görülüyor. GLP-1 temelli ilaçların yan etkileri olan bulantı, kusma ve hızlı kilo kaybı, sadece yağın değil kas kütlesinin de azalmasına neden olabiliyor. Bu durum, özellikle yaşlı hastalarda düşme riskini ve bağımlılığı artırabiliyor. Ayrıca mide boşalmasının gecikmesi, Parkinson tedavisinde kritik olan levodopa ilacının emilimini bozarak tedaviyi belirsiz hale getirebilir.
OBEZİTEYİ GÖRMEZDEN GELMEMEK GEREKİYOR
Doç. Dr. Tamer Yazar, obezitenin sadece bireysel tercihlerle değil, sağlıksız gıdaya erişim ve hareketsiz yaşam gibi toplumsal koşullarla açıklanması gerektiğini belirtiyor. Kamusal sağlık politikalarının yerini pahalı ilaçlara bırakmasının yeni eşitsizlikler yaratabileceğine dikkat çeken Yazar, şu uyarıda bulunuyor: “Bu ilaçlar diyabet ve obezite tedavisinde önemli yararlar sağlayabilir. Ancak tıbbi gereklilikten uzaklaştırılarak hızlı kilo verme, genç kalma ve hatta beyni koruma vaadiyle sunulmaları doğru değildir.”
Zayıflama iğnelerinin beyin sağlığını koruduğu yönündeki iddiaların bilimsel belirsizlikler tartışılmadan yayılması, milyarlarca dolarlık bir ilaç pazarı yaratma potansiyeli taşıyor. Bugün itibarıyla bu ilaçlar, Alzheimer veya Parkinson hastalığı için kanıtlanmış bir tedavi yöntemi değildir.
