Sezen Kayhan’ın Mor Menekşeli Kadınlar belgeseli, 1970’lerde Orduspor tribünlerinde buluşan kadınların hikâyesi üzerinden futbolun dönüşümünü, dayanışmayı ve 19 Eylül Stadyumu’nun yıkılmasıyla zedelenen kent belleğini anlatıyor.
33. Adana Altın Koza Film Festivali’nin Ulusal Belgesel Film Yarışması’nda Jüri Özel Ödülü alan film, 37. Ankara Film Festivali’nin Ulusal Belgesel Film Yarışması’nda da izleyici karşısına çıkacak. Kayhan, belgeselin ortaya çıkışını ve kadınların tribünlerde oluşturduğu özgürlük alanlarını anlattı.
Hikâye eski bir fotoğrafın izinde başladı
Belgeselin fikri, Kayhan’ın Rize’deki çay bahçelerinde çalışan göçmen Gürcü işçileri konu alan kısa filmi Elene’nin gösterimleri sırasında doğdu. Karadeniz temalı bir festivalde Güzel Ordu Derneği ile tanışan yönetmen, Orduspor hakkında bir belgesel önerisi aldı. Futbol ve Orduspor konusunda kendisini bilgili görmediği için başlangıçta fikre sıcak bakmayan Kayhan, araştırma sırasında yalnızca kadınların yer aldığı tribün fotoğraflarını gördü ve bu görüntülerin hikâyesini araştırmaya başladı.
Ekip, Galatasaray-Orduspor maçından bir fotoğrafın izini sürerek hâlâ hayatta olan kişilere ulaştı. Kadınlar, 52 yıl sonra düzenlenen bir maçta yeniden bir araya getirildi. Kayhan, filmin başında belirlenmiş bir hikâyelerinin olmadığını, anlatının çekim sürecinde şekillendiğini belirtti.
Ordu tribünleri kadınlar için güvenli bir buluşma alanıydı
Kayhan’a göre kadınlar, Orduspor’un şehirde yetişen futbolculardan oluşması nedeniyle önce oyuncuların anneleri, teyzeleri ve kız kardeşleri olarak maçlara gitmeye başladı. Zamanla karşılaşmalar, kadınların kentteki en sevilen etkinliklerinden birine dönüştü.
Dönemin muhafazakâr koşulları da bu süreci etkiledi. Aileler kızlarının sinema, tiyatro veya aile mekânı sayılmayan yerlere gitmesine çekimser yaklaşırken pazar günleri oynanan futbol maçları güvenli kabul ediliyordu. Bu güven ortamı oluşunca kadınlar aileleri olmadan da arkadaşlarıyla stadyuma gitmeyi sürdürdü. Böylece tribünler yalnızca maç izlenen değil, kadınların sosyalleştiği, kendilerini özgür ve rahat hissettiği bir alana dönüştü.
Futbolun ticarileşmesi tribünleri değiştirdi
Yönetmen, futbolun ticarileşmesinin kadınların tribünlerden uzaklaşmasında etkili olduğunu düşünüyor. Büyük bütçeler, transferler ve yatırımlar arttıkça amatör ruhla hareket eden, altyapısında kendi kentinin çocuklarına yer veren Orduspor gibi takımların Süper Lig’de tutunması zorlaştı. Orduspor, yönetimsel hatalar ve futbolun değişen yapısının etkisiyle yıllar içinde küme düştü ve kapanma noktasına geldi.
Politikanın futbol üzerindeki etkisinin güçlenmesi de bu kopuşu derinleştirdi. Ordu’da belediyeye bağlı yeni bir takım ve yeni bir stadyum bulunduğunu söyleyen Kayhan, geçmişteki ruhun yeniden kurulamadığını ifade etti. Bazı kişilerin politik nedenlerle yeni takıma mesafeli durduğunu belirten yönetmene göre filmdeki coşkuyu planlayarak ya da siparişle yeniden yaratmak mümkün değil.
Stadyumun yıkımı kent belleğini de etkiledi
1960’larda stadyum inşa edilmeden önce aynı alanda oynanan maçlardan 2023’teki yıkıma kadar 19 Eylül Stadyumu, Ordu’daki pek çok etkinliğe ev sahipliği yaptı. Kadınların sosyalleşme ve özgürleşme alanı olarak gördüğü bu mekân, kent için önemli bir hafıza noktasıydı.
Kayhan, stadyumun yıkımıyla geçmişte kazanılan özgürlüklerin günümüzde gerilemesi arasında bağ kuruyor. Filmde bu yıkım; kadınların özlem duyduğu gençliklerini, kazanımların yavaş yavaş silinmesini ve ülkede yaşanan genel yıkımı simgeliyor.
Belgesel ayrıca bugün özgürlük olarak görmeye gerek duymadığımız bazı davranışların geçmişte ne kadar sınırlı olduğunu hatırlatıyor. Kalabalık içinde kahkaha atmak, yüksek sesle konuşmak, flört etmek ya da istenen yere tek başına gitmek gibi alanlar zaman içinde kadınlar tarafından genişletildi ve kazanıldı. Kayhan, bu dönüşümlerin belgelenmesinin eşitlik mücadelesinde alınan yolu görebilmek açısından önemli olduğunu vurguluyor.
