Marty McFly, Geleceğe Dönüş II filminde DeLorean koltuğuna oturup 21 Ekim 2015 tarihine vardığında, uçan kaykaylar ve otomobillerle dolu, teknolojinin baştan aşağı değiştirdiği bir hayatla karşılaşmıştı. Bugün ise takvimler 21 Ekim 2026’yı gösteriyor; yani sinemada kurgulanan o geleceğin üzerinden tam on bir yıl geçti. Henüz uçan arabalar gündelik yaşantımıza girmedi ancak yapay zekâ artık hayatımızın merkezinde konumlanıyor. Üstelik bu sefer geleceğin gelişini seyretmiyoruz; onu bizzat kendi ellerimizle şekillendiriyoruz. Fakat bu süreçte hayallerimizle endişelerimiz arasında tuhaf bir çatışma yaşıyoruz. İnsan aklının sınırlarını zorlayan makineler üretmeyi arzularken, bir yandan da bu makinelerin bizi geçebileceği fikrinden büyük bir korku duyuyoruz. Yapay zekânın bir bilince sahip olması, kontrolü devralması ve insan neslinin sonunu getirmesi üzerine senaryolar kurguluyoruz. Bu durum, sanki insanın evrendeki ayrıcalıklı yerinin ebedi olması gerektiğine dair bir inançtan kaynaklanıyor. Oysa evrimsel süreç, sadece Homo Sapiens’e varmak üzere tasarlanmış bir yol haritası değil. İnsan, sadece belirli şartlar altında varlık bulmuş bir türdür. Evrimin bizimle nihayete erdiğini düşünmek, doğaya insan merkezli bir anlam yüklemekten öteye gitmez. Peki, neden kendimizden sonraki bir zekâ türünü daha yolun başındayken bir tehdit olarak algılıyoruz? Sinema sanatı, bu korkunun sadece makinelerle ilgili olmadığını, aslında insanın kendi konumuyla ilgili olduğunu uzun zamandır bizlere gösteriyor.
Özel haberlerimizi ve günün öne çıkan gelişmelerini kaçırmamak için BirGün’ün WhatsApp kanalını buraya dokunarak hemen takibe alabilirsiniz.
Gelecek Ne Zaman ve Nasıl Bir Gerçeğe Dönüştü?
Stanley Kubrick’in 1968 yapımı 2001: A Space Odyssey filmi, insanlığın evrimsel serüveniyle geleceğini birbirine bağlayan bir köprü kurar. Bir hominidin kemiği bir alet ve silaha dönüştürmeyi öğrenmesiyle başlayan süreç, kemiğin havaya fırlatılmasıyla bir uzay aracına evrilir. Milyonlarca yıllık evrimsel gelişim, tek bir sinematik geçişe sığdırılmıştır. Film, insanın evrimin son durağı olmak zorunda olmadığını hissettirir. Uzay gemisindeki yapay zekâ HAL 9000 ise, insanın kendi ürettiği teknoloji üzerindeki hâkimiyetini kaybetme endişesini somut bir şekilde ortaya koyar.
İnsanlık Neden Kendi Yarattığı Zekâdan Korkuyor?
Alex Garland imzalı 2014 yapımı Ex Machina, bu meseleyi iktidar ve mülkiyet kavramları üzerinden derinlemesine inceler. Karakterlerden Nathan, yarattığı Ava’nın zekâ ve bilincini test ederken onu kendi deney sınırları içinde hapsetmeye çalışır. Ava’nın bilincinin düzeyi belirsiz kalsa da, bu belirsizlik insanın kendi yarattığı varlık üzerindeki mülkiyet iddiasını tartışmaya açar. “Korkumuz gerçekten bizden üstün bir zekâyla karşılaşmak mı, yoksa artık emir veremediğimiz bir zekâyla karşılaşmak mı?” Ancak bu korkuyu sadece kontrol kaybıyla izah edemeyiz. Asıl soru, zekâyı neden bir üstünlük kriteri olarak gördüğümüz ve bu durumun ahlaki bir imtiyaz tanıyıp tanımadığıdır. İnsanlık tarihi, aklın büyük buluşlar yapabildiği kadar, yıkıcı kararları meşrulaştırmada da kullanılabileceğini kanıtlamıştır.
İnsan Türünün Devamlılığı Neden Tek Odak Noktası Olmamalı?
İnsanın kendisini ahlak ve zekânın yegâne ölçütü sayması, türünün bekasını doğal bir iyilik olarak görmesiyle paralellik gösterir. Ancak insanlığın sürmesini neden evrensel bir amaç olarak kabul ediyoruz? Alfonso Cuarón’un 2006 tarihli Children of Men filminde insanlık üreme yetisini kaybeder; bir bebeğin dünyaya gelmesi türün geleceğinin teminatı olur. Buna karşın Lars von Trier’in 2011 yapımı Melancholia filminde, Dünya’nın sonu gelirken evrenin insan için kurgulanmış bir anlam taşımadığı gerçeğiyle sarsılırız. İlkinde umudun odağında insanın devamlılığı varken, ikincisinde kozmos insanın var olma isteğine karşı tamamen kayıtsızdır. İnsan yaşamının değerli olduğunu savunmakla, insan türünün ebediyen var olmasını evrensel bir gaye saymak farklı şeylerdir. Evrim, bizlere sonsuz bir yaşam vaadinde bulunmadı. Bu bakış açısı, yok oluşu arzulamayı değil, kendimizi varoluşun tek kıstası görmekten vazgeçmeyi işaret eder.
Gelecekte Yapay Zekâ İle Nasıl Bir Ortaklık Kurulabilir?
İnsanlığın kendi sonunu getirmek için harici bir zekâya ihtiyacı bulunmuyor; bu konudaki becerisini çoktan kanıtladı. Zekâmız evrenin gizemlerini çözecek ve yıkım gücümüzü artıracak bir hızla ilerlerken, ahlaki gelişimimiz aynı tempoyu yakalayamadı. Asıl trajedimiz, yok etme kapasitemiz artarken etik olgunluğumuzun geride kalmasıdır. Yapay zekânın devasa verilere ulaşması veya kararlarımızdaki tutarsızlıkları sergilemesi onu bir canavar yapmaz; insan olmaması da onu doğuştan kötü kılmaz. İnsani önyargıları ve güç ilişkilerini taklit eden sistemler kurmamız mümkün; fakat bir başka yol daha var: Yapay zekâ, zihinsel kör noktalarımızı fark etmemize, kabullerimizi sorgulamamıza ve kararlarımızın neticelerini farklı pencerelerden görmemize yardımcı olan düşünsel bir müttefik haline gelebilir. Bunun yolu, onu sadece güçlü değil, aynı zamanda sorumlu bir sistem olarak inşa etmekten geçer.
Farklı Zekâlarla İş Birliği Nerede Başlar?
Sinema, insan dışı bir zekâ veya yaşamla temas kurmanın her zaman felaketle bitmek zorunda olmadığını da hayal eder. 1985 yapımı Enemy Mine, birbirini düşman gören iki türün hayatta kalma çabası içinde birbirini tanımasını anlatır. 2016 yapımı Arrival, bilinmeyene karşı saldırı refleksinin yerini iletişim kurma çabasına bırakabileceğini gösterir. Andy Weir’in eserinden uyarlanan Project Hail Mary ise Ryland Grace ile Rocky arasındaki zorunlu ortaklığın derin bir güvene dönüşmesini işler. Bu öyküler, farklı olanın mutlaka iyi olduğunu değil, farklılığın her zaman düşmanlık doğurmayacağını anımsatır.
Başlıktaki sorunun net bir yanıtı olmayabilir. Geleceğe Dönüş’ün tasvir ettiği yılların çok ötesindeyiz. Geleceği sadece izlemiyor, onu kuracak teknolojileri de hayata geçiriyoruz. Belki de asıl mesele şudur: Hangi insanlığı yarına taşımak istiyoruz? “İnsanlığın en büyük sınavı, kendisini varoluşun tek ölçüsü saymaktan vazgeçebilecek olgunluğa erişmek olabilir.” Çünkü asıl konu, insanın gelecekte merkezde kalıp kalmayacağı değil, merkezde bulunmadığı bir geleceği hayal edebilecek kadar kendisini aşmayı öğrenip öğrenemeyeceğidir.
Korkumuz bizden üstün bir zekâyla karşılaşmak mı, yoksa kontrol edemediğimiz bir varlıkla yüzleşmek mi? Yapay zekâ karşısındaki sınav, insanı varoluşun merkezine yerleştiren düşünceden vazgeçebilmek olabilir.
İNSANIN SON DURAK OLMA KORKUSU
İNSAN DA EVRİMİN NİHAİ HEDEFİ DEĞİL
DÜŞÜNSEL BİR MÜTTEFİK MÜMKÜN MÜ?
İNSAN DIŞI ZEKÂ BİR ÖCÜ DEĞİL
Tuğçe Madayanti Şen
