Seattle merkezli Washington Üniversitesi Sağlık Ölçütleri ve Değerlendirme Enstitüsü bünyesindeki bir grup bilim insanı, dünya genelindeki yaşam kalitesine dair çarpıcı bir araştırmaya imza attı. The Lancet Public Health dergisinde yayımlanan ve Türkiye dahil tam 204 ülkeyi kapsayan bu çalışma, insanların yaşam sürelerinin ne kadarını ciddi sağlık sorunlarıyla mücadele ederek geçirdiğini mercek altına alıyor.
Hastalık Yükü Açığı: Yaşamak ile İyi Yaşamak Arasındaki Mesafe
Halk sağlığına bakış açımızı kökten değiştirebilecek bu araştırma, modern dünyanın insanları hayatta tutma konusundaki başarısının, onları sağlıklı tutma noktasında aynı seviyede olmadığını gösteriyor. 1990 ile 2023 yılları arasındaki verilerin kullanıldığı çalışmada, “hastalık yükü açığı” (morbidity gap) kavramı üzerinde duruluyor. Bu kavram, toplam beklenen yaşam süresi ile tam sağlık içinde geçmesi öngörülen “sağlıklı yaşam beklentisi” arasındaki farkı temsil ediyor. Yani bir bireyin hastalık, engellilik ya da çeşitli sağlık kayıplarıyla geçirdiği ortalama yıl sayısını ifade ediyor.
Küresel Ölçekte Artan Sağlıksız Yıllar
Araştırmanın verilerine göre, dünya genelinde hastalık yükü açığı 1990 senesinde 8,8 yıl iken, 2023 yılına gelindiğinde bu rakam 10,7 yıla fırlamış durumda. Bu durum, yaklaşık 2 yıllık bir artışa veya yüzde 22‘lik bir yükselişe tekabül ediyor. Oransal bir değerlendirme yapıldığında ise insan ömrünün kötü sağlık koşullarıyla geçen kısmı yüzde 13,6‘dan yüzde 14,5‘e çıkmış durumda. İncelenen 204 ülkenin 203‘ünde bu açığın genişlediği rapor ediliyor.
“Hastalık Yükünün Sıkışması” Hipotezi Çöküyor mu?
Bu yeni bulgular, özellikle James Fries tarafından ortaya atılan “hastalık yükünün sıkışması” teorisini sarsıyor. Söz konusu hipoteze göre, tıp ve koruyucu hizmetler sayesinde engelliliğin ölümden daha fazla geciktirilmesi ve hastalıkların ömrün sonundaki çok kısa bir döneme hapsolması bekleniyordu. Ancak KHY 2023 tahminleri, durumun tam tersi yönde ilerlediğini, yaşamak ile kaliteli yaşamak arasındaki mesafenin açıldığını kanıtlıyor.
Dikkat çekici bir diğer nokta ise bu sağlıksız yılların sadece yaşlılık dönemine özgü olmaması. Analizler, hastalık yükünün yetişkinlik döneminden itibaren birikmeye başladığını ortaya koyuyor. İnsanlar hayatları boyunca kronik ağrılar, ruhsal problemler, duyusal kayıplar ve diğer engellerle daha uzun yıllar boyunca yaşamak zorunda kalıyor.
Hastalıkların Temel Kaynakları Neler?
2023 verilerine göre, küresel hastalık yükü açığının yüzde 57,4‘ü şu beş ana gruptan kaynaklanıyor:
- Kas-iskelet sistemi hastalıkları
- Ruhsal bozukluklar
- Duyu organı hastalıkları
- İstem dışı yaralanmalar
- Diğer bulaşıcı olmayan hastalıklar
Özellikle bel ağrısı, tek başına 1,8 yıllık sağlıksız yaşamdan sorumlu tutularak listenin başında yer alıyor. Bunu 1,6 yıl ile depresyon ve anksiyete bozuklukları, 1,1 yıl ile işitme kaybı gibi duyu organı sorunları ve 0,9 yıl ile başta düşmeler olmak üzere kazalar takip ediyor.
Kalkınmanın Paradoksu ve Cinsiyet Faktörü
Çalışma, sosyoekonomik gelişmişliğin her zaman daha sağlıklı bir yaşam anlamına gelmediğini de gösteriyor. Yüksek sosyodemografik endeksli (SDE) ülkelerde hastalık yükü açığı 11,7 yıl iken, düşük SDE grubunda bu süre 9,4 yıl. Bu durum zengin ülkelerde insanların daha uzun yaşadığı için kronik hastalıklara yakalanma ve onlarla yaşama süresinin artmasından kaynaklanıyor. Örneğin, Amerika Birleşik Devletleri yüzde 17,8‘lik oransal açıkla en yüksek seviyelerden birine sahipken, Afganistan‘da bu oran yüzde 17,9 olarak kaydedildi.
Cinsiyet bazında bakıldığında ise kadınların erkeklerden daha uzun yaşadığı ancak daha fazla yılı hastalıklı geçirdiği görülüyor. Kadınlarda hastalık yükü açığı 1990‘da 10,0 yıldan 2023‘te 12,1 yıla çıkarken; erkeklerde bu rakamlar 7,6‘dan 9,3 yıla yükseldi.
Türkiye’nin Tablosu ve Gelecek Gündemi
Raporda Kuzey Afrika ve Orta Doğu bölgesinde sınıflandırılan Türkiye, 2023 yılındaki 11,0 yıllık hastalık yükü açığı ile 204 ülke arasında 78‘inci sırada yer alıyor. Bölgesel bazda bakıldığında, 1990‘da 9,2 yıl olan açık, 2023‘te 10,9 yıla yükselmiş durumda. Türkiye’nin bu verisi 10,7 yıllık küresel ortalamanın üzerinde kalsa da yüksek gelirli bölgelerdeki 12,7 yıllık açığın gerisinde kalıyor.
Sonuç olarak araştırma; yüksek kan şekeri, obezite, sigara kullanımı ve beslenme bozuklukları gibi önlenebilir risk faktörlerine dikkat çekiyor. Artık küresel sağlık gündeminin temel sorusu “ölümü nasıl engelleriz?”den ziyade, “insanların uzun yıllar boyunca sağlıksız yaşamasını nasıl önleriz?” noktasına evriliyor.
