BirGün’ün WhatsApp kanalını buraya dokunarak hemen takibe alabilir, özel haberleri ve günün en önemli gelişmelerini kaçırmadan izleyebilirsiniz.
Geçtiğimiz hafta vizyona giren yeni bir sinema yapımı ile “politik bir sahne komedisi”, İran meselesinde ortak bir paydada buluşarak küresel emperyalist sistemin nasıl işlediğine dair çarpıcı bir tablo sundu. Bahsi geçen ilk örnek olan 2025 yapımı Desert Warrior/Çöl Savaşçısı, Suudi Arabistan ve ABD ortaklığında çekilmiş, Arap milliyetçiliği temalı bir tarihsel aksiyon filmi olarak karşımıza çıkıyor. Filmin senaryosu, Sasani (kadim İran) hükümdarı Kisra 2. Hüsrev’in, yönetimi altındaki Arap kabilelerinden her birinin bir prensesini cariye olarak saraya göndermesini dayatmasıyla başlıyor. Hire Kralı El-Numan ve kızı Hind bu isteği reddederek çöle kaçıyor ve Şeybani aşiretine sığınıyorlar.
Prensesi Şeybanilere emanet eden kral, başkente giderek Kisra’ya teslim olur ancak hayatını kaybeder. Kralın ölümü, Kisra’nın öfkesini ve prensese duyduğu arzuyu dindirmeye yetmez; Sasani ordusu Hire üzerine yürür. Bu esnada Hire’ye dönerek kraliçe unvanını alan Hind, tüm Arap kabilelerini Pers ordusuna karşı ittifak yapmaya davet eder. Zî Kâr Vahası’nda gerçekleşen savaşta Araplar; su kuyularını zehirlemek ve aç bırakılmış vahşi hayvanları saldırtmak gibi kurnazca taktiklerle zafer kazanır. Kisra ise kendi sarayında bir Arap prensesi tarafından zehirlenerek öldürülür. Sonuç olarak, aralarındaki husumetleri bitirip birleşen Arap kahramanlar, “kötü” Sasani/Pers tahtını yıkmayı başarır.
Tarihsel Arka Plan Nedir ve Ne Zaman Yaşanmıştır?
Yapımda net tarihler zikredilmeyip “1500 yıl önce” gibi muğlak ifadeler kullanılsa da, bu milliyetçi anlatının ilk kısmının 602 yılında (İslam’ın doğuşundan sekiz yıl önce), savaşın geçtiği ikinci kısmın ise 610 yılında yaşandığı tarihi verilerle sabittir. Özellikle Taberi Tarihi’nde bu hadiseler oldukça ayrıntılı şekilde aktarılır. Taberi; Sasani Devleti’nin Hire bölgesini El Münzir ailesine krallık olarak vermesini, 400 yıllık inişli çıkışlı süreci ve Kisra’nın haremi için belirlediği kriterlerin Hire sarayındaki cariyelerde bulunduğu dedikodusunu yazar. Kisra’nın bu talebinin El Numan tarafından hakaretle karşılanması ve sonrasında gelişen olaylar, ünlü tarih külliyatında uzun uzun izah edilir (Tarihu’t Taberî, Çev: Cemalettin Saylık, Ankara Okulu Yayınları, Ankara, 2019, Cilt: 2, s.200-218).
Film gerçek bir vakadan esinlenmiş olsa da özünde bir “Hollywood kurgusu” olduğu için; süper kahraman vari dövüşçüler, tarihsel gerçeklikle ilgisi olmayan stilize kıyafetler (2010 yapımı Prince of Persia oyunundan fırlamış gibi duran TRT yapımlarını anımsatır şekilde), yapay diyaloglar ve gerçekte yaşanmamış olaylar barındırıyor. Örneğin, tarihi metinlerde ismi dahi geçmeyen Hind’in Arap kabilelerini birleştirip isyan başlatması tamamen hayal ürünüdür.
Ancak eseri asıl sorunlu kılan bu unsurlar değil, üstlendiği ideolojik roldür. Hatırlanacağı üzere, 2006 yapımı 300 Spartalı da benzer bir tarihsel olaydan yola çıkmıştı. Sparta Kralı 1. Leonidas komutasındaki Yunan ittifakı, Pers Kralı Serhes (Xerxes) ve dev ordusunu Termofil Geçidi’nde üç gün oyalamayı başarmıştı. Fakat M.Ö. 480’de gerçekleşen bu savaş ile çizgi romandan uyarlanan film arasında büyük farklar vardı: Gerçekte 7 bin kişi olan Yunan ordusu filmde 300 kişiye indirilmişti. Bu kahramanlar estetik birer “insan güzeli” olarak resmedilirken, Serhes ve askerleri takıları ve görünümleriyle adeta ucube yaratıklar gibi gösterilerek insanlıktan çıkarılmıştı.
İdeolojik Propaganda Nasıl İşliyor?
Film 2007’de Türkiye’de yayımlandığında, dostum Cüneyt Cebenoyan bu yapımın faşist niteliğine dikkat çekmişti. Ben de bunun ırkçı bir söylem olmasının yanı sıra, ABD’nin kitle kültürünü kullanarak düşman imajı yaratma ve savaş hazırlığı yapma pratiği olduğunu belirtmiştim. O dönem bazı kesimlerce “saçma” bulunan bu yorumların haklılığı ve 300 Spartalı’nın hizmet ettiği ırkçı ideoloji bugün herkesçe görülmektedir.
Başlangıçta 70 milyon dolar olan bütçesi 150 milyon dolara fırlayan ve bu tutarın yarısından fazlasının Suudi Arabistan tarafından karşılandığı Çöl Savaşçısı, tamamen aynı gayeye hizmet etmektedir. Senaryo için Hire Krallığı tarihinin seçilmesi tesadüf değildir: 602’de kabilelerin birleşerek Sasani’yi yenmesi ve aynı yıl olan 610’da Hira Dağı’nda Arapların devletleşme sürecinin başlaması manidardır.
Filmin görsel dili pek çok çöl temalı yapıma gönderme yapsa da, 1962 yapımı Lawrence of Arabia/Arabistanlı Lawrence etkisi barizdir. Özellikle uçsuz bucaksız çölde tek bir kişinin deveyle ilerlediği sahneler bu etkileşimi gösterir. İngiliz ajanı Lawrence’ın Osmanlı’ya karşı Arap kabilelerini örgütleyerek bugünkü Suudi Arabistan’ın temelini attığı düşünüldüğünde, bu görsel tercih daha derin bir anlam kazanıyor.
Yazının başında bahsettiğim “politik sahne komedyasına” gelirsek; bu isim Deniz Göktaş değil, anadilinden başka lisan bilmeyen bir “dünya lideridir”. Bu lider, NATO zirvesi basın toplantısında, tam da stratejik ortağının “Bu gece İran’ı çok sert şekilde vuracağız!” dediği gün, karşısındaki gazeteciye doğrudan “Are you İran?” sorusunu yöneltti. Afganistanlı olduğunu belirterek nazikçe yanıt veren gazeteciyi izlerken, pek çok kişinin içinden şu soruyu sorduğuna eminim: “Evet, ben İran’ım! Hayırdır, niye sordun, ne yapacaksın? Ne yapacaksın?!”
