Modern sanatın en çok tartışılan ve üzerine konuşulan yapıtlarından biri olan Pablo Picasso imzalı 1907 tarihli ‘Les Demoiselles d’Avignon’ (Avignonlu Kızlar), Bedri Baykam’ın fırçası ve düşünce dünyasıyla yeniden şekilleniyor. Sanatçının bu ikonik başyapıtla kurduğu derin ve köklü ilişkiyi merkezine alan “Baykam on Picasso: Les Demoiselles Revisited” sergisi, Paris gösteriminin ardından İstanbul’a taşındı. İlk olarak Mayıs 2025’te Paris’teki Galerie S/Beaubourg’da izleyici karşısına çıkan serginin ikinci durağı, Taksim’in önemli sanat merkezlerinden Piramid Sanat oldu.
Zihinsel Bir Serüvenin Sanata Dönüşümü
Sergiyi geçtiğimiz günlerde sanatçı Bedri Baykam ile birlikte gezme fırsatı buldum. Sanatçının Picasso’ya dair sunduğu perspektif gerçekten etkileyiciydi. 1989 senesinden bu yana hayranlık duyduğu ressamların eserlerini yorumladığı seriler hazırladığını hatırlatan Baykam, Les Demoiselles’in bu süreçte her zaman farklı bir yerde durduğunu ifade etti. Sanatçı, bu projenin temelini şu sözlerle açıkladı: ‘’Bu fikir birden ortaya çıkmadı. Les Demoiselles d’Avignon ile kurduğum ilişki çocukluğuma uzanıyor. Picasso 8 yaşındayken dikkatimi çekti. 12 yaşındayken ilk sunumumu yaptım. O resmi, benim için yalnızca bir sanat tarihi dönüm noktası değil; modernizmin, bedenin, temsiliyetin ve Batı merkezli sanat anlatısının kırıldığı bir eşik… Uzun yıllar bu resimle tekrar tekrar karşılaştım, okudum, düşündüm, tartışmaları takip ettim. Özetle bu uzun yıllara yayılan bir düşünsel ilişkiyi görünür hâle getirdim. Les Demoiselles d’Avignon, her zaman en güçlü yaratıcı favori konularımdan biri oldu.’’
Paris’ten İstanbul’a: Yeni Eserler ve Deneyim Alanları
İstanbul’daki bu yeni sergi, Paris ayağından farklı olarak daha önce sergilenmemiş yeni yapıtları, mekana özel kurgulanan yerleştirmeleri ve izleyiciyi içine çeken çok katmanlı deneyim alanlarını bünyesinde barındırıyor. Serginin atmosferini zenginleştiren komodin, valiz, sandık ve atölye malzemeleri gibi dekorlar, ziyaretçileri yaşayan bir sürecin parçası kılıyor. Bu objeler arasında en dikkat çekenlerden biri de Baykam’ın 8 ile 11 yaşları arasındayken bindiği çocukluk bisikleti.
‘’Ben Picasso’yu o yaştan beri biliyorum ve takip ediyorum. İlk soruda da bahsettiğim gibi 12 yaşında, ortaokuldayken onun hakkında sunum yapmıştım’’ diyen sanatçı, bisikletinin 48 yıl sonra kendisine ulaşma hikayesini ise şu duygusal sözlerle paylaştı: ‘’Ailemle 1968’de İstanbul’a taşındıktan ve aradan 48 yıl geçtikten sonra bu bisikletim bana ilginç bir şekilde geri döndü. Bisikletimi, bir müzayedede bulduğu bir fotoğraftan tanıyan değerli koleksiyonerim Ahmet Şahin, ona Ankara’da bir antikacıda rastlıyor ve bana hediye olarak alıyor.’’
Kültürler Arasındaki Tünel: Batı ve Üçüncü Dünya
Serginin dikkat çeken bir diğer bölümü ise sırt sırta yerleştirilen iki antika koltuktan oluşan tünel düzeneği. Bu yerleştirmede koltuklardan biri Batı dünyasını, diğeri ise “üçüncü dünya”yı simgeliyor. Bedri Baykam, bu tasarımı şu şekilde detaylandırdı: “Afrika, Avrupa, üçüncü dünya, normalde hiç ortak noktaları olmayan o dönemlerde apayrı dünyalar. Picasso iki ayrı kutup arasından kendine bir tünel, bir yol yaratmış. Oradan başka bir senteze ve modernizme ulaşmış.’’
Duyulara Hitap Eden Bir Zaman Yolculuğu
Serginin ziyaretçileri 60’lı ve 70’li yılların İstanbul ve Paris atmosferine götürmesini hedefleyen Baykam, projenin duygusal derinliğini şu şekilde aktarıyor: “Burada Picasso gibi bir büyük ismin Barcelona, Paris, İstanbul arasındaki bir yolculuğunda bu tanıklığı müzikle, duyularla, sesle, bilgilerle, dekorlarla yaşatmak istedim. Zaman içinde seyahat ettiren bir sergi olmasını istedim.“ Son üç yılını tamamen bu konsept üzerine yoğunlaşarak geçirdiğini belirten sanatçı, eserlerin koleksiyonlara dahil olması nedeniyle sergi fikrini hızlandırdığını ve Mayıs-Haziran aylarındaki Paris sürecinden sonra İstanbul’da daha kapsamlı bir versiyonu hayata geçirdiğini belirtti.
Derinlemesine Bir Araştırma ve Üç Dilli Kitap
Her projesinden önce ciddi bir araştırma süreci yürüttüğünü vurgulayan Bedri Baykam, Picasso’yu sadece bir ressam olarak değil, mektupları, dostlukları ve içinde bulunduğu siyasi atmosferle bir bütün olarak ele aldığını söylüyor. Bu titiz çalışma, sergiyle eş zamanlı olarak yayınlanan bir kitapla da taçlandırıldı. Prof. Dr. Hasan Bülent Kahraman’ın sunuş yazısıyla açılan kitap, Avignonlu Kızlar’ın Bateau-Lavoir’dan MoMA’ya uzanan serüvenini Baykam’ın kaleminden aktarıyor.
Piramid Sanat direktörü Öykü Eras’ın editörlüğünde hazırlanan Türkçe, İngilizce ve Fransızca dillerindeki bu çalışma için Baykam: ‘’Genç Picasso’nun, hangi sanatçılardan etkilendiği, o dönemde hayatındaki kız arkadaşları, yazar arkadaşları, ressam arkadaşlarıyla birlikte neler yaşadığı gibi konuları ele aldım. Sonuçta serginin düşünsel çerçevesini genişleten harika bir kitap oldu. İtiraf etmeliyim ki üç dilde yayınladığımız kitap en az sergi kadar çarpıcı. Çok uğraştık ama değdi.’’ ifadelerini kullandı.
