Hiçbir tedavi edici özelliği olmayan bir hap içtiğinizi ya da bir ilacı vücudunuza enjekte ettiğinizi hayal edin; buna rağmen şikayetlerinizin geçtiğini hissediyorsunuz. Ya da tam tersi, hiçbir zararı olmayan bir uygulama sırasında ciddi yan etkilerle karşılaşıyorsunuz. Sosyal medyada son dönemde çok konuşulan, zayıflama ilacının kapağını açmayı unutarak kendine enjekte ettiğini düşünen ve vücuduna ilaç girmemesine rağmen kilo veren kadın vakası, plasebo ve nosebo etkilerini yeniden tartışmaya açtı. Tıp dünyasında gizemini koruyan bu fenomenlerin zihnimizle nasıl bir iş birliği yaptığına yakından bakalım.
Beklentilerin İyileştirici Gücü
Herhangi bir tıbbi etki göstermediği bilinen ilaç veya tıbbi cihaz uygulamaları plasebo olarak adlandırılıyor. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatriyatri Anabilim Dalı öğretim üyesi, psikiyatri uzmanı ve sinirbilim doktoru Doç. Dr. Berker Duman, sosyal medyadaki zayıflama örneği gibi durumların mümkün olup olmadığı sorulduğunda, “Elbette mümkün. Her gün benzeri çok sayıda örnek yaşanıyor” yanıtını veriyor. Acıbadem Kayseri Hastanesi nöroloji uzmanı Prof. Dr. Nergiz Hüseyinoğlu’na göre ise plasebo artık sadece psikolojik bir durum değil, nörobiyolojik süreçleri ölçülebilen bilimsel bir fenomen olarak görülüyor. Ancak bu durumun bir de “nosebo” (nocebo) adı verilen negatif bir yüzü bulunuyor.
Prof. Dr. Nergiz Hüseyinoğlu, plaseboyu şu sözlerle tanımlıyor: “Bir kişinin etkili bir tedavi almamasına rağmen (hap, iğne veya işlem) gerçek bir iyileşme veya rahatlama hissetmesine plasebo diyoruz. Plasebo etkisi biliminsanları tarafından artık psikolojik bir durumdan çok ölçülebilir nörobiyolojik süreçleri olan fenomen kabul ediliyor. İçinde etkili bir madde olmayan tablet, baş ağrısı olan birine verilirse ve “Bu ilaç baş ağrını geçirecek” denirse kişi buna inanıyor, gerçekten ağrısı azalabiliyor. İşte bu etkinin, tedavinin kendinden değil, kişinin beklentilerinden ve inancından kaynaklandığı düşünülüyor.”
İyileşme Sürecinde Bağlamın Önemi
Tedavinin fiziksel özelliklerinin ve uygulama biçiminin de etkili olduğunu vurgulayan Doç. Dr. Berker Duman ise şu bilgileri aktarıyor: “Plasebo gerçekte herhangi bir aktivite göstermediğini bildiğimiz ilaç veya tıbbi cihaz uygulamalarının tamamı olarak tanımlanabilir. Çok basitçe ‘boş ilaç’ diyebiliriz. Obez biri kendine zayıflama iğnesi enjekte ettiğini sanıp gerçekten kilo verebilir. Bu mümkün. Her gün benzeri çok sayıda örnek yaşanıyor. Tıpta tüm tedaviler belirli bir bağlamda uygulanıyor. Hekimin hastaya “Bu sana iyi gelecek” demesi, beden dili, şırınga gibi nesnelerin varlığı; hastanın geçmiş tedavi deneyimleri, tedaviye ilişkin beklentileri, ‘İyi olacağım’ ya da ‘Benimle ilgileniliyor’ gibi pozitif düşünceleri işte bu ‘boş ilaç’ içeriğini oluşturuyor. Plasebonun uygulama yolu ve fiziksel özellikleri de etkinliğini değiştirebilir. Örneğin iğne olunca “Daha etkili oldu” deniyor. Halbuki içindeki ilaç, tabletle neredeyse aynı.”
Sistem Nasıl Çalışıyor?
Modern teknoloji, plasebo etkisi sırasında beyinde meydana gelen biyolojik değişimleri gözler önüne seriyor. Prof. Dr. Nergiz Hüseyinoğlu, bu süreci şu sözlerle açıklıyor: “Beyin görüntüleme teknikleri (fMRI, PET), nöropsikiyatrik, nörofizyolojik ve nörobiyokimyasal çalışmalar sonucunda plasebo verilen kişilerde gerçek biyolojik değişimler gözlemleniyor. Araştırmalar plasebonun beyinde şu sistemleri aktif hale getirdiğini gösteriyor: Endorfin salgısı artıyor ve dolayısıyla doğal ağrı kesici etkisi oluşuyor. Dopamin sistemi aktive oluyor, motivasyon ve ödül hissi artıyor. Beynin ağrıyla ilgili bölgelerinde (prefrontal korteks ve anterior singulat korteks) ağrı eşiği yükseliyor. Yani kişi ‘İyileşeceğim’ diye düşündüğünde, bu sadece bir düşünce olarak kalmıyor. Beyin gerçekten kimyasal ve fizyolojik yanıt üretiyor. Kısacası plasebo psikolojiyi ve biyolojiyi ortak bir noktada buluşturuyor.”
Uygulama Etik mi, Hasta Bilse Etkili Olur mu?
Plasebonun klinik kullanımı etik tartışmaları da beraberinde getiriyor. Prof. Dr. Nergiz Hüseyinoğlu, güncel yaklaşımı şöyle ifade ediyor: “Plasebo etkisi klinikte kullanılan bir yöntem ancak etik olarak kullanımı, nasıl uygulandığına bağlı. Plasebo uygulaması hekim-hasta ilişkisini zedeleyebiliyor ve hastanın karar verme hakkı gibi etik ilkelerle çatışabiliyor. Bu yüzden günümüzde çoğu kılavuz, aldatıcı plasebo kullanımını uygun bulmuyor. Tıbbi uygulamalarda ‘aldatmadan plasebo’ kavramı benimseniyor. Yani hastaya açıkça “Bu tedavi aktif ilaç içermiyor ama bazı hastalarda fayda sağlayabiliyor” deniyor. Araştırmalar bu şekilde de plasebo etkisinin çalışabildiğini gösteriyor.”
Negatif Beklentinin Gücü: Nosebo
Plasebonun tam zıddı olan nosebo etkisinde, olumsuz düşünceler fiziksel rahatsızlıklara kapı aralıyor. Prof. Dr. Nergiz Hüseyinoğlu bu durumu şöyle detaylandırıyor: “Plasebo etkisinin zıddına nosebo diyoruz. Bir kişi olumsuz beklentileri nedeniyle, bir tedavi zararlı olmasa bile yan etki yaşayabiliyor. Negatif beklenti kişinin vücudundaki stres hormonlarını yükseltiyor. Beynin ağrı ve tehdit işleme bölgeleri aktive oluyor. Ödül sistemini yöneten dopamin azalıyor. Motivasyon düşüyor ve endorfin sistemi baskılanarak doğal ağrı kesici mekanizması zayıflıyor.”
Doç. Dr. Berker Duman ise nosebo etkisine dair şu çarpıcı örneği ve uyarıyı paylaşıyor: “En iyi örnek kemoterapi hastalarının ilacın yan etkilerine yönelik olumsuz beklentileri nedeniyle ‘İlaç bende şiddetli bulantı-kusma yapacak’ düşüncesiyle boş ilaç uygulansa da bunu yaşamalarıdır. İlaçların prospektüslerini okumak veya Google’dan araştırma yapmak da olumlu ve olumsuz etkilere yol açabilir. Sonuç olarak plasebo ve nosebo zihin-beden etkileşimi açısından önemli ve halen gizemini koruyan fenomenlerdir.”
